Türkiye Büyük Millet Meclisi’nde milletvekili dokunulmazlığının kaldırılması süreci, Anayasa’nın 83’üncü maddesi ve TBMM İçtüzüğü kapsamında sıkı kurallara bağlı olarak yürütülüyor. Son dönemde Ankara kulislerinde yeniden gündeme gelen süreç, fezleke aşamasından Genel Kurul oylamasına kadar bir dizi adımdan oluşuyor.
TBMM’de dokunulmazlık nedir
Milletvekilleri, yasama faaliyetleri kapsamında yaptıkları konuşma ve oylarından dolayı mutlak koruma altında bulunuyor. Ancak “yasama dokunulmazlığı” kapsamında değerlendirilen suç iddiaları için TBMM kararı olmadan soruşturma ve yargılama yapılamıyor. Bu koruma, ağır suçüstü hali ve Anayasa’nın 14’üncü maddesi kapsamındaki bazı durumlar dışında geçerliliğini sürdürüyor.
Dokunulmazlık kaldırma süreci nasıl başlıyor
Süreç, Cumhuriyet savcılıkları tarafından hazırlanan fezlekelerle başlıyor. Hazırlanan dosya Adalet Bakanlığı üzerinden TBMM Başkanlığı’na iletiliyor.
Ardından dosya Meclis’te Karma Komisyon’a sevk ediliyor. Bu komisyon içinde oluşturulan hazırlık komisyonu, fezlekeyi inceleyerek rapor hazırlıyor ve milletvekilini savunma için davet edebiliyor.
Komisyon ve Genel Kurul aşaması nasıl?
Karma Komisyon’un hazırladığı rapor, dokunulmazlığın kaldırılması yönündeyse dosya TBMM Genel Kurulu’na geliyor. Milletvekili burada kendisi veya bir temsilci aracılığıyla savunma yapabiliyor.
Oylama, Genel Kurul’da salt çoğunlukla gerçekleştiriliyor. Yani oturuma katılan milletvekillerinin yarısından bir fazlasının oyu, dokunulmazlığın kaldırılması için yeterli oluyor.
Genel Kurul’da kabul edilen karar Adalet Bakanlığı’na gönderiliyor ve yargı süreci başlıyor. Dokunulmazlığı kaldırılan milletvekili Meclis üyeliğini korumaya devam ediyor, ancak yargı süreci ilerleyebiliyor. Mahkûmiyetin kesinleşmesi durumunda ise milletvekilliği düşebiliyor.
Meclis aritmetiği neden önemli
Dokunulmazlık oylamalarında siyasi tablo kritik rol oynuyor. Meclis’teki sandalye dağılımı, kararın çıkıp çıkmamasını doğrudan etkileyebiliyor. Salt çoğunluğun sağlanması için iktidar ve ittifak bloklarının sayısal üstünlüğü belirleyici unsur olarak öne çıkıyor.
Kaç fezleke bekliyor
Meclis’te farklı partilere mensup çok sayıda milletvekili hakkında hazırlanmış fezlekeler bulunuyor. Bu dosyalar Karma Komisyon’da beklerken, her biri ayrı ayrı değerlendiriliyor.
TBMM Başkanvekili Bekir Bozdağ'ın bir soru önergesine verdiği yanıta göre 26 Nisan itibarıyla Anayasa ve Adalet Komisyonu üyelerinden kurulu Karma Komisyonda 145 milletvekiline ait toplam 1052 dokunulmazlık dosyası bulunuyor.
Bu çerçevede AK Parti'li 5 milletvekiline ait 8 dosya, CHP'li 71 milletvekiline ait 325 dosya, DEM Partili 43 milletvekiline ait 628 dosya, MHP'li 9 milletvekiline ait 11 dosya, İYİ Partili 9 milletvekiline ait 30 dosya, Yeni Yol Partili 1 milletvekiline ait 1 dosya, TİP'li 3 milletvekiline ait 42 dosya, Demokratik Bölgeler Partisinden 1 milletvekiline ait 2 dosya ve bağımsız 3 milletvekiline ait 5 fezleke mevcut.
TBMM tarihinde dokunulmazlığın kaldırılması bireysel ve toplu kararlarla farklı dönemlerde uygulanmış durumda. Özellikle 2016 yılındaki anayasa değişikliğiyle çok sayıda milletvekilinin dokunulmazlığı toplu olarak kaldırılmıştı. Son yıllarda ise bireysel dosyalar üzerinden sınırlı sayıda dokunulmazlık kaldırma kararı alınmıştı.
